PARFUM EN GEURGEHEUGEN: WAAROM ROEPEN GEUREN HERINNERINGEN OP?
Waarom kan één geur ons ineens jaren terug in de tijd brengen? Omdat we die geur in de loop van ons leven hebben verbonden met een persoon, een plek of een emotie. Wanneer we hem opnieuw ruiken, kan er een herinnering bovenkomen waar we helemaal niet naar op zoek waren.
Dat is een van de fascinerendste kanten van ons geurgeheugen.
Maar parfumerie doet meer dan het verleden oproepen. Een parfum kan met onze herinneringen spelen, ze anders inkleuren en ons laten dromen van tijden die we nooit zelf hebben meegemaakt.
Shalimar, de huid van een moeder en een eerste herinnering
Als we Jean-Pierre Marois, oprichter en creatief directeur van Les Bains Guerbois, vragen naar zijn eerste geurherinnering, antwoordt hij:
“Waarschijnlijk de geur van mijn moeders huid, vermengd met Shalimar van Guerlain.”
Wat hij zich herinnert, is de aanwezigheid van iemand van wie hij houdt. Het parfum en de geur van zijn moeder raakten zo met elkaar verweven dat hij ze niet meer van elkaar kan scheiden.
Voor een ander roept Shalimar misschien een tijdperk op, een flacon op een kaptafel of een elegante vrouw. Voor Jean-Pierre is het een geliefd persoon, een herinnering uit zijn jeugd die alleen van hem is.
Hetzelfde parfum kan deel uitmaken van heel verschillende verhalen.
Een geur hoeft niet zeldzaam of bijzonder te zijn om onvergetelijk te worden. Soms was hij er gewoon op een belangrijk moment in ons leven. En jaren later geeft hij ons dat moment onverwacht terug.
Waarom wekken bepaalde geuren herinneringen op?
Het begint met de geurmoleculen die we inademen. Ze prikkelen receptoren in onze neus, die informatie doorgeven aan de reukbol en vervolgens aan verschillende delen van de hersenen.
Het reuksysteem heeft nauwe verbindingen met hersengebieden die betrokken zijn bij emoties en herinneringen, met name de amygdala en de hippocampus. Die verbindingen helpen verklaren waarom sommige geuren persoonlijke ervaringen zo krachtig kunnen oproepen.
De geur van beddengoed in je ouderlijk huis, een tuin na een regenbui of het parfum van iemand die er niet meer is, kan een moment terugbrengen, samen met de emotie die eraan verbonden was.
Een meta-analyse die in oktober 2026 in Psychonomic Bulletin & Review verscheen en 18 wetenschappelijke onderzoeken samenbrengt, vergeleek autobiografische herinneringen die door geuren worden opgeroepen met herinneringen die door andere zintuiglijke prikkels ontstaan.
De resultaten laten zien dat geurherinneringen gemiddeld met meer emotionele intensiteit worden beleefd en een sterker gevoel geven dat je terug bent in het verleden. Ze kunnen ook verwijzen naar vroegere perioden van ons leven.
De onderzoekers vonden echter geen significant voordeel van geuren wat betreft de levendigheid of de specificiteit van die herinneringen. De waargenomen effecten zijn selectief, doorgaans bescheiden en afhankelijk van de omstandigheden van het experiment.
Een geur kan ons dus het gevoel geven een moment heel intens opnieuw te beleven, zonder dat we ons noodzakelijk meer details herinneren. Ook bewijst de kracht van een emotie niet dat onze herinnering een volkomen getrouwe weergave is van wat er gebeurde.
We vinden het verleden niet altijd terug zoals het was, maar zoals het bij ons terugkomt.
De madeleine van Proust: wat gebeurt er echt in dat beroemde fragment?
De uitdrukking “de madeleine van Proust” is ingeburgerd geraakt. We gebruiken haar voor een zintuiglijke ervaring die plots een herinnering oproept, vaak uit de kindertijd.
Maar in Du côté de chez Swann, verschenen in 1913, is het verhaal subtieler dan alleen de geur van een cakeje.
Op een winterdag biedt de moeder van de verteller hem thee aan en laat ze kleine madeleines brengen. Hij brengt een lepel thee naar zijn lippen waarin een stukje van het gebak zacht is geworden.
Een onverklaarbaar en overweldigend gevoel van geluk overvalt hem.
De emotie verrast hem voordat hij de oorsprong ervan begrijpt. Hij probeert te achterhalen waar die plotselinge vreugde vandaan komt, doorzoekt zijn geheugen en zoekt opnieuw contact met het gevoel.
Uiteindelijk verschijnt de herinnering: de zondagochtenden in Combray, tante Léonie en de madeleine die ze hem aanbood nadat ze die in haar thee of lindebloeseminfusie had gedoopt.
Dit is wat Proust onderzoekt met het onvrijwillige geheugen. Een onverwachte gewaarwording maakt iets wakker dat hij met zijn wil alleen niet kon terughalen.
Anders dan vaak wordt verteld, gaat het niet alleen om de geur van een madeleine. De smaak, de thee, de textuur van het gebak en de gevoelens die ze oproepen vormen samen een ervaring die nauw verweven is met het persoonlijke verleden van de verteller.
Aan de madeleine zelf is niets wonderbaarlijks. Ze wordt bijzonder omdat ze bij dat verleden hoort.
Voor iemand anders kan het een sinaasappel zijn die met Kerstmis wordt gepeld, koffie gezet door een grootouder of de geur van een oud boek.
De madeleine is beroemd. Maar iedereen heeft zijn eigen madeleine.
1900 L’Heure de Proust: spelen met het vertrouwde beeld van de madeleine
Toen we samen met Jérôme Epinette 1900 L’Heure de Proust bedachten, hadden we de geur van een madeleine kunnen namaken. Dat lag voor de hand. Misschien wel iets te veel.
We kozen ervoor de verwachtingen op hun kop te zetten.
Proust behoort tot de bekende bezoekers van Les Bains Guerbois, het badhuis dat in 1885 opende aan de rue du Bourg l’Abbé 7. En Les Bains draaide niet alleen om baden. Er was ook een Salon Chinois, waar thee werd geschonken.
Thee hoorde dus vanzelfsprekend bij onze creatie. Maar niet zomaar thee.
We bedachten een frisse, lichtzure opening van pomelo, die kan doen denken aan de snoepjes van La Pie qui Chante uit onze jeugd. Daarna volgt zwarte thee met fruitige accenten, bijna als een rodevruchtenthee van Mariage Frères, waarbij blauwe bes de frisheid van de pomelo verlengt.
En de madeleine?
We wilden geen gebak natuurgetrouw namaken. Het gourmandkarakter was er wel, maar wat ons vooral interesseerde, was het zachte, luchtige gevoel van een cakeje dat net uit de oven komt. Die warme, milde, bijna omhullende sensatie, meer dan de precieze smaak.
Het pralinéakkoord en de vanille helpen die indruk van zachtheid op te roepen. In de officiële geurnotenpiramide staat geen afzonderlijke madeleinenoot. Toch is het cakeje nooit ver weg.
Het blijft een subtiele verwijzing, terwijl pomelo, blauwe bes en zwarte thee een onverwachtere sfeer neerzetten.
Bij Proust brengt een sensatie de verteller terug naar zijn verleden. Met 1900 L’Heure de Proust vertrekken we vanuit dat bekende verhaal en verschuiven we de sensaties die we daarbij verwachten.
Het gaat er niet om een herinnering na te maken die niet van ons is. We spelen met de literaire verbeelding ervan, met het beeld dat iedereen heeft van een madeleine, een theemoment en een bepaalde zachtheid.
Niet de madeleine namaken, maar het vanzelfsprekende ervan doorbreken.
En wie het parfum draagt de ruimte geven om er eigen associaties in te herkennen, of eenvoudigweg te genieten van een sfeer die de verbeelding oproept.
Kan een parfum ons laten dromen van een tijd die we nooit hebben gekend?
Eind jaren zeventig wordt Les Bains Douches een van de Parijse podia voor een nieuwe generatie muzikanten. Postpunk, new wave, cold wave: bands die met hun geluid, houding en energie breken met bestaande conventies.
Op 18 december 1979 treedt Joy Division er op. Een van de data die de legende van deze plek hebben gevormd.
Maar hoe kun je iemand een tijdperk laten voelen dat diegene nooit heeft meegemaakt? Iemand die toen misschien nog niet eens geboren was?
Dat is het uitgangspunt van 1979 New Wave, gecreëerd met Dominique Ropion.
We wilden niet de geur van een concertzaal nabootsen. We wilden de fantasie prikkelen.
Stel je een nacht in december 1979 voor. Of simpelweg de geur van een vinylplaat die je op een Technics MK2-draaitafel legt. Het eerste gekraak, de bas die inzet, het ritme dat op gang komt. De kou, de elektrische energie van die muziek en de mythe die nog altijd rond een hele generatie artiesten hangt.
In het parfum zorgen muntnoten voor een bijna ijzige frisheid. Iris brengt een poederachtige, aardse spanning met licht metaalachtige nuances. Cederhout en sandelhout geven de compositie diepte.
Geen historische reconstructie, geen verplichte nostalgie. Het parfum laat ons die nacht voor ons zien, de energie van de muziek voelen en dromen van een andere tijd.
1979 New Wave wil ons niet laten geloven dat we erbij waren. Het laat ons wensen dat we erbij hadden kunnen zijn.
Parfum, tussen herinnering en verbeelding
Een geur kan ons terugbrengen bij iemand van wie we hielden, een plek of een moment dat we vergeten dachten te zijn. Maar een parfum kan ons ook ergens anders naartoe brengen.
Vanuit een verhaal, een muziekstuk of een gevoel kan een parfumeur iets creëren dat in die vorm nooit eerder bestond. Niet noodzakelijk een geur uit het verleden namaken, maar er een eigen interpretatie van geven.
Die vrijheid koesteren we bij Les Bains Guerbois.
Sommige parfums herinneren ons eraan waar we vandaan komen. Andere laten ons verlangen naar plaatsen waar we nooit zijn geweest.
Verder lezen
Geurgeheugen en neurowetenschap
Bobei, O. I., Cîrneci, D. en Podina, I. R. (2026). Is the Proust phenomenon fact or fiction? A systematic review and meta-analysis of odor-evoked autobiographical memory. Psychonomic Bulletin & Review, 33, artikel 264.
https://doi.org/10.3758/s13423-026-03025-z
Geurgeheugen en emoties
Herz, R. S. (2004). A naturalistic analysis of autobiographical memories triggered by olfactory, visual and auditory stimuli. Chemical Senses, 29(3), 217–224.
https://doi.org/10.1093/chemse/bjh025
De madeleine van Proust
Marcel Proust, Du côté de chez Swann, eerste deel, “Combray”, 1913.
https://www.gutenberg.org/files/2650/2650-h/2650-h.htm
De muziekgeschiedenis van Les Bains Douches
Archives des contre-cultures musicales, Université de Tours, programma van Les Bains Douches, 1979–1980.
https://archivesdupunkenfrance.univ-tours.fr/1979/10/30/les-bains-douches/
